Tony Judt : le Chalet de la mémoire,Trad. de l'anglais par Pierre-Emmanuel Dauzat, Paris, Ed. Héloïse d'Ormesson, 2012. (en passant l'âne fait aussi de la publicité, ìl espère quand même que les éditeurs remarqueront que les blogueurs travaillent dans la gratuité...)
http://www.esprit.presse.fr/archive/review/article.php?code=37395&folder=5
Denken over de twintigste eeuw - Tony Judt
wo 22/02/2012 - 16:19 **** Tony Judt was al zwaar ziek toen hij dit boek bijeen praatte. 'Denken over de twintigste eeuw' is een verzameling scherpzinnige gesprekken die Judt voerde met zijn jongere collega Timothy Snyder.
tony judt denken over de twintigste eeuw timothy snyder gesprekken johan de haes
Tony Judt (1948-2010) is bekend als de schrijver van ‘Postwar’, een veelgelezen geschiedenis van het na-oorlogse Europa. Met ‘Ill Fares the Land’ (Het land is moe) brak hij een lans voor de bedreigde sociaal-democratie in Europa en elders. Maar toen dat boek voltooid raakte was hij al zwaar ziek. Tony Judt leed aan ALS, een pijnloze verlammingsziekte met een snelle en dodelijke afloop. Hij beschreef in het aangrijpende en postume boekje ‘The memory chalet’ hoe hij met mnemotechnische trucjes bijna geheel verlamd dit herinneringsproza kon voltooien. Even indrukwekkend als getuigenis van een rijke geest verwikkeld in de ongelijke strijd met een falend lichaam is nu ook ‘Thinking the twentieth century’(Denken over de twintigste eeuw). Het is een omvangrijke verzameling gesprekken, in steeds hachelijker omstandigheden gevoerd met zijn veel jongere collega Timothy Snyder.
Autobiografie en intellectuele geschiedens
Het boek had even goed ‘Talking the twentieth century’ kunnen heten. Tony Judt kon al niet meer schrijven, dus ook niet zijn geplande intellectuele geschiedenis van de twintigste eeuw, maar zijn diepe belezenheid, politieke scherpzinnigheid en verrassende inzichten lijken in deze “brede” gesprekken geenszins aangetast.
‘Denken over de twintigste eeuw' telt negen hoofdstukken. Elk hoofdstuk begint met een (auto-)biografische schets. Daarna volgt telkens een gesprek tussen Judt en Snyder over de historische en politieke ontwikkelingen van de betreffende periode of in het land waar Tony Judt op dat moment leefde en werkte. Tony Judt is het kind en kleinkind van Joodse immigranten in het Verenigd Koninkrijk. Merkwaardig genoeg heeft hij nooit of slechts heel laat over de Holocaust geschreven. Hoe kwam dat?
Een joodse Brit met Europese interesses
De Holocaust bleef onzichtbaar, zegt Tony Judt, omdat hij door zijn studie, eerst in een Londense grammar school later in King’s College Cambridge, helemaal in “englishness” ondergedompeld werd, en de Engelse taal en literatuur, nog meer dan de natie, als zijn bakermat is blijven beschouwen, ook toen hij later in de Verenigde Staten ging wonen.
Als adolescent maakte hij, gestimuleerd door de mild marxistische en sociaal-democratische idealen van zijn vader, een fervente en idealistische zionistische fase door, maar na de oorlog van 1967 werd Israël hem te veel een op zichzelf teruggeplooid, broeikasachtige natie. Precies daarom, zegt hij, is hij immuun gebleven voor de radicale uitwassen van het studentenprotest van zijn generatie. Tony Judt is vaak een rebel vàn links, geen rebel tégen links genoemd. Dat radicale protest in Engeland viel trouwens best mee. Na een studentenbetoging waarbij de auto van een prominent minister even werd belaagd, sprak een politieagent hem aan met de vraag: “I think it went quite well, don’t you?” Zo maak je nu eenmaal geen revolutie, besluit Tony Judt.
Franse en Tsjechische intellectuelen
Een andere reden waarom hij niet of weinig over de Holocaust geschreven heeft, is een historische. Pas in de jaren tachtig, als de Koude Oorlog over zijn hoogtepunt heen is, wordt de moord op Europese joden een centraal gegeven in de opbouw van een nieuwe Europese identiteit. Maar toen was Tony Judt met andere zaken bezig. Hij promoveerde op een geschiedenis van het socialisme in de Provence en maakt ophef met een zeer kritische studie van de Franse intellectuelen die in de ban van het marxisme waren geraakt. Later verdiepte hij zich in de geschriften van de Tsjechische dissidenten, toen dat in Cambridge niet evident was. Nog later verhuisde hij naar de Verenigde Staten, die hij met zeer gemengde gevoelens in deze gesprekken op de rooster legt. Zo vergelijkt hij de verscheurdheid van het land tijdens het Bush bewind met de polariserende Dreyfus-affaire in het Frankrijk van de vorige eeuwwisseling.
Een fiere outsider
Tony Judt koesterde zijn outsiderstatus: als jood die zijn kritiek op Israel niet spaarde, als Brit in Amerika, als “continentale” historicus in een insulair Engeland, als sociaal-democraat in neo-liberale tijden, en als politiek commentator in een academische wereld van historici. “Het kan me weinig schelen om uit gemeenschappen gestoten te worden” zegt hij, “Misschien geniet ik daar wel van. Zo’n verwijdering geeft je de kans om jezelf opnieuw als een outsider te zien en dat heb ik altijd een veilige en zelfs comfortabele positie gevonden.”
Tony Judt beschouwt zichzelf als een pluralist en liberaal (in de Amerikaanse betekenis want dit boek is in de eerste plaats voor een Amerikaans publiek bestemd). De intellectuele doodzonde van de twintigste eeuw is “het lot van anderen beoordelen in naam van de toekomst zoals jij ze ziet, een toekomst waar je niet bij betrokken bent maar waarvan je beweert exclusieve en perfecte kennis te bezitten.”
Judt ziet zijn twintigste eeuw niet zozeer als een strijd tussen fascisme en communisme. De rol van de staat was het centrale probleem, aldus Tony Judt. Hij verwijt het communisme zijn religieuze inslag, het zich koesteren in een verhaal van beproeving en daarna volmaakt geluk in een vage toekomst, na veel zinloos en goedgepraat lijden. Het sloeg, net als het fascisme gemakkelijker aan in zuidelijke landen met een autoritaire katholieke kerk en een zwak sociaal-democratisch fundament.
Anderzijds verwijt hij de neo-liberalen het cement van een werk- en leefbare samenleving af te brokkelen en aldus ongewild het liberalisme zelf te ondergraven. De intellectuele fundamenten van een reformistische sociaal-democratie liggen diep in de vorige eeuw maar kregen, door een samenloop van historische omstandigheden, de kans om in de jaren na de Tweede Wereldoorlog verwezenlijkt te worden in West-Europa, met regionale verschillen weliswaar. Pas na de val van het communisme zag het neo-klassieke liberalisme – met de door Judt verafschuwde econoom Friedrich Hayek als opvallende verdediger ervan – zijn kans. Na verloop van tijd, in slaap gewiegd door een groeiende welvaart was de sociaal-democratie haar geheugen kwijt geraakt. De oude sociaal-democratische intellectuelen waren, toen Thatcher en Reagan aan het bewind kwamen, of dood of met pensioen.
Een ongemeen rijk boek
Tony Judt pleit sterk voor een herbronning van het geschiedenisonderwijs. Zonder de feiten, zonder een betrouwbaar verhaal staan we machteloos tegen avonturen of tegen de afbraak van onze democratische instellingen. 'Denken over de twintigste eeuw’ is een ongemeen rijk boek, persoonlijk en universeel, maar met een afkeer van grote abstracties die niet aan omstandigheden, cultuur en geografie gebonden zijn. Tony Judt gelooft niet in globale oplossingen of niche-emancipaties, hoe nodig ook, van vrouwen, homo’s of zwarten, als dit niet deel uitmaken van een groter maatschappelijk verhaal.
Tony Judt sprak een “mondeling” boek bij elkaar met de daar bij horende spontane uitwijdingen en afdwalingen en de als gekend veronderstelde verwijzingen die een leek kunnen afschrikken. Soms lijkt het of te veel tegelijk op de lezer afkomt. Maar niet voor lang. De levendigheid van het gesprek, het evenwicht tussen betrokkenheid en afstandelijkheid, de continuïteit van vele probleemstellingen en de menselijke inbreng en beperking van zowel actoren als beschouwers, zorgen voor fascinerende, ja zelfs onmisbare lectuur.
Ik besluit graag met deze uitspraak van Tony Judt: “De goede samenleving, als de goedheid zelf, kan niet gereduceerd worden tot één enkele bron. Ethisch pluralisme is de noodzakelijke voorwaarde voor een open democratie.” Voor Tony Judt ligt de oorsprong van de moderne sociaal-democratie bij de laat 19de-eeuwse liberale waarden en ambities.
Johan De Haes
["Denken over de twintigste eeuw" - Tony Judt, Timothy Snyder. Uitgeverij Contact , 2012]
http://www.cobra.be/cm/cobra/boek/boek-recensie/boek-non-fictie-recensie/120222-sa-tonyjudt_denken_over_de_twintigste_eeuw
http://fr.wikipedia.org/wiki/Tony_Judt
http://nl.wikipedia.org/wiki/Tony_Judt
Geen opmerkingen:
Een reactie posten